“GULNOR PARI” DOSTONINING FONETIK -LEKSIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

Oʻzbek tilining tasviriy, badiiy-estetik imkoniyatlari va ularning xalq og‘zaki ijodida qanday qo‘llanilganligini o‘rganish hozirgi kunda muhim yo‘nalishlardan biri bo‘ib turibdi. Xalq og‘zaki ijodi asarlari dialektizmlarni o‘rganish orqali shevalarning sayqallanib borish jarayononi bilib olish mumkin bo‘ladi. Maqolada “Xalq og‘zaki ijodi” turkumidagi “Gulnor pari” dostonidagi shevalarni o‘rganish usullari, o‘ziga xosliklari va hozirgi o‘zbek shevalariga o‘xshash hamda farqli jihatlarini yoritishga harakat qilingan. Fonetik xususiyatlari. Dostonda og‘zaki ijodga xos fonetik hodisalar — singarmonizm, assimilatsiyasi va dissimilatsiyasi, tovush o‘zgarishlari (masalan, qadimgi turkiy tovushlarning saqlanishi yoki dialektal talaffuzlar) yaqqol namoyon bo‘ladi. Baxshi ijrosi ritmik va melodik talaffuzga asoslangani uchun doston matnida sheva xususiyatlari kuchli aks etishi kuzatildi hamda tahlil qilindi.
Leksik xususiyatlari. Leksik jihatdan “Gulnor Pari” dostonida arxaik so‘zlar, folklor terminlari, epik formulalar, mifologik obrazlar (pari, jahon, dev va boshqalar) va dialektal leksika boy ifodalangan. Unda turkiy, fors-tojik qatlamlari va xalq og‘zaki ijodiga xos metaforik, sinonimik boyliklar mavjud. Doston leksikasi epik uslubga xos takrorlanuvchi birliklar (formula), kinoya, ramziy ifodalar va xalqona iboralarni o‘z ichiga oladi. Bu xususiyatlar asarning milliy ruhini, tarixiy va madaniy qatlamlarini ochib beradi hamda o‘zbek tilining leksik boyligini namoyish etadi.